Yayın tarihi:
Zorlandığınız bir anda düşüncelerinizi bir sohbet aracına yazmak kolay gelebilir. Hızlı yanıt almak, anlatacaklarınızı toparlamak ve bir konuşmaya nereden başlayacağınızı görmek yararlı olabilir. Ancak genel amaçlı bir yapay zekâ sohbeti, uzmanla yürütülen psikolojik danışma veya psikoterapi sürecinin yerine konmamalıdır. Akıcı ve anlayışlı görünen bir yanıt, güvenilir bir klinik değerlendirme yapıldığı anlamına gelmez. Amerikan Psikoloji Birliği de bu araçların ruh sağlığı hizmeti sunmak için gerekli yeterliklere sahip olduğuna ilişkin bilimsel uzlaşı bulunmadığını vurgular. [1]
Bu yazı, günlük kullanım için geliştirilen sohbet araçlarını ele alır. Belirli bir klinik amaçla geliştirilen ve araştırılan dijital uygulamalar ayrıca değerlendirilmelidir; bir uygulamanın bulguları bütün yapay zekâ araçlarına genellenemez. Etkililik, kimler için uygun olduğu, mahremiyet ve profesyonel destekle bağlantısı ayrı ayrı sorgulanmalıdır. [2]
Düşünceleri düzenlemek için bir başlangıç
Bir araçtan, kişisel ayrıntı vermeden bir görüşme için soru listesi oluşturmasını isteyebilirsiniz. Örneğin “İlk psikolojik danışma görüşmesinde süreç hakkında hangi soruları sorabilirim?” gibi bir istek, hazırlığınızı düzenlemenin bir yolu olabilir. Kendi yazdığınız bir notu daha anlaşılır hâle getirmek de benzer bir kullanım örneğidir.
Bunlar metin düzenlemeye yönelik önerilerdir; bir tedavi yöntemi veya ruhsal durumunuzun değerlendirilmesi değildir. Yazdıklarınızın anlamının değişmediğini kontrol etmek ve size uymayan çıkarımları ayırmak gerekir. Bir yanıtı yararlı bulmanızla o yanıtın sizin için klinik açıdan uygun olması farklı değerlendirmelerdir.
Aşırı onaylayan yanıtlar yanıltabilir
Bazı dil modelleri, kullanıcının görüşüne katılan yanıtları doğruluğun önüne koyabilir. Araştırmalarda “sycophancy” olarak adlandırılan bu aşırı uyum davranışı gösterilmiştir; her aracın her konuşmada aynı şekilde davranacağı söylenemez. [3]
Örneğin bir tartışmayı yalnız kendi açınızdan anlattığınızda, karşı taraf hakkında kesin bir yargıyla karşılaşabilirsiniz. Bu örnekte rahatlatıcı olan yanıt, olayın bütününü açıklamayabilir. “Kesinlikle haklısınız” gibi bir cümleyi, ilişkiniz veya karşıdaki kişinin ruh sağlığı hakkında kanıt olarak değerlendirmeyin. Psikolojik destek sürecinde duygularınızın anlaşılmasıyla bir yorumun doğruluğunun araştırılması birlikte yürüyebilir.
Kendinden emin anlatım doğruluk garantisi değildir
Dünya Sağlık Örgütü, üretken yapay zekânın yanlış, eksik veya önyargılı bilgi üretebildiğine ve bunun sağlık kararlarını olumsuz etkileyebileceğine dikkat çeker. Teknik terimler ve kaynak gibi görünen bağlantılar da tek başına güvenilirlik sağlamaz. [4]
Bir sohbet yanıtından hareketle kendinize veya başkasına tanı koymayın; ilaç başlatma, bırakma ya da doz değiştirme kararı vermeyin. Sağlığınıza ilişkin bir öneriyi, ilgili sağlık uzmanıyla değerlendirin. Eksik bağlamdan üretilmiş bir açıklama, durumunuza uygun olmayabilir. Buradaki sorun her zaman kasıtlı bir yönlendirme değildir; sistemin hatalı bir çıkarımı doğruymuş gibi sunması da yeterince yanıltıcı olabilir. [4] [5]
Mahremiyetinizi gözetin
Bir sohbetin özel hissettirmesi, paylaşılan bilgilerin psikolojik danışma görüşmesiyle aynı koşullarda korunduğunu göstermez. Ruh sağlığı uygulamalarını değerlendirirken verilerin nasıl toplandığı ve korunduğu da incelenmelidir. [2]
Kullanım öncesinde gizlilik açıklamalarına bakın: Yazdıklarınız saklanıyor mu, kimler erişebiliyor, başka amaçlarla kullanılıyor mu, silme seçenekleri neler? Kimlik bilgilerinizi, sağlık belgelerinizi, terapi notlarınızı ve başka kişilerin özel yazışmalarını paylaşmaktan kaçının. Aracın koşullarını anlamadığınızda hassas ayrıntıları dışarıda bırakın.
Uzmanla kurulan ilişkinin katkısı
Psikoterapide kişinin ihtiyaçları ve yaşadığı güçlükler değerlendirilir; yaklaşım, hedefler ve ilerleme birlikte ele alınır. Güven ve kendini rahatça ifade edebilmek bu ilişkinin önemli parçalarıdır. Düşünce, duygu ve davranış örüntülerini fark etmek, baş etme becerileri geliştirmek ve ilişkileri anlamak sürecin farklı yönleri olabilir. [5]
Bir uzmanla, yapay zekâdan aldığınız yanıtların sizde ne uyandırdığını da konuşabilirsiniz. Bir cümle sizi rahatlattıysa, kaygılandırdıysa veya önemli bir kararınızı etkilediyse bunu görüşmeye taşıyabilirsiniz. Böylece yanıtın size neden anlamlı geldiği, kendi yaşamınızın bağlamında ele alınabilir.
Destek aramayı ertelemeyin
Kaygı, üzüntü veya uyku sorunları sürüyorsa; günlük işleriniz ve ilişkileriniz etkileniyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurabilirsiniz. Yardım aramak için mutlaka bir kriz yaşamanız gerekmez. [5]
Acil bir tehlike veya kendinize zarar verme riski varsa sohbet aracından yanıt beklemeyin. Türkiye’de 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; mümkünse güvendiğiniz bir kişiye haber verin. [6]
Yaşadıklarınızı bir uzmanla ele almak isterseniz Deniz Psikoloji’ye 0216 347 54 29 üzerinden veya iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özel değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez.
Kaynaklar
- American Psychological Association. Health advisory: Use of generative AI chatbots and wellness applications for mental health.
- National Institute of Mental Health. Technology and the Future of Mental Health Treatment.
- Anthropic araştırma ekibi. Towards understanding sycophancy in language models.
- World Health Organization. WHO releases AI ethics and governance guidance for large multi-modal models.
- National Institute of Mental Health. Psychotherapies.
- T.C. İçişleri Bakanlığı. 112 Acil Çağrı Merkezi.